Özge Güneş

İzlanda’nın AB'ye "hayır"ının ardında "bir balık" mı var?

• Giriş: 08.09.2026 05:00
• Güncelleme: 08.09.2026 05:00

• İzlanda, 29 Ağustos’ta Avrupa Birliği’yle üyelik müzakerelerinin yeniden başlatılıp başlatılmamasını oyladı. Sandıktan yüzde 53’e yakın “hayır” çıktı. Bu sonucu ilginç kılan arkasındaki en güçlü dinamiklerden birinin balıkçılığa ilişkin kaygılar olmasıydı. Ülkenin başlıca ihracat kaynaklarından biri ve birçok kıyı yerleşiminin geçim temeli olan balıkçılık, aynı zamanda deniz kaynaklarının nasıl kullanılacağına, gıda üretiminin kimin ihtiyaçlarına göre örgütleneceğine ve bunlar üzerinde karar yetkisinin kimde kalacağına ilişkin çok daha büyük bir sorunu somutlaştırdı. Bu nedenle İzlanda’nın “hayır”ı, bugün gıda egemenliği ile jeopolitiğin nasıl iç içe geçtiğini tartışmak için dikkate değer bir örnek sunuyor.

  Öncelikle belirtmek gerekir ki İzlanda Avrupa’dan kopuk bir ülke değil. Avrupa Ekonomik Alanı’nın üyesi olarak AB tek pazarına dahil; malların, hizmetlerin, sermayenin ve kişilerin serbest dolaşımına ilişkin geniş bir AB mevzuatını uyguluyor ve Schengen’in parçası. Ancak AEA’nın kapsamı özellikle ortak tarım ve balıkçılık politikalarını, gümrük birliğini ve AB’nin ortak ticaret politikasını dışarıda bırakıyor. Yani bugün “hayır” denilen şey Avrupa’yla ilişki kurup kurmamak değildi. Tam da bu nedenle, özellikle balıkçılık ve tarım gibi alanlarda ülkenin elinde kalan karar yetkilerinin de ulusüstü düzeye taşınıp taşınmayacağı referandumda belirleyici oldu.

  Yani balıkçılığın referandumun merkezinde olması hiç de tali bir mesele değil. Keza deniz ürünlerinin İzlanda’nın ihracatının yaklaşık yüzde 40’ını oluşturduğu ifade ediliyor. Dışişleri Bakanı Gunnarsdóttir, Financial Times’a verdiği demeçte balıkçılığın İzlanda için önemini, ‘Almanya için otomotiv sektörü’ neyse o diyerek özetliyor.

  ∗∗∗

  “Balık için Avrupa’ya hayır” denilerek küçümsenen kaygının özü tam da burada. Fakat işin bir başka boyutu daha var. Balıkçılık üzerindeki karar yetkisinin İzlanda’da olması, bu kaynağın İzlanda halkının demokratik denetiminde olduğu anlamına gelmiyor. Araştırmalar temel balık türlerinde kota sahipliğinin hem şirket hem de tekne düzeyinde belirgin biçimde yoğunlaştığını; özellikle büyük gemilerin hâkim olduğu pelajik balıkçılıkta yoğunlaşmanın piyasa gücü yaratabilecek düzeylere çıktığını gösteriyor.

  Nitekim referandumda en az iki farklı “hayır” hattı vardı. Bunun bir yanında mevcut balıkçılık sermayesinin çıkarlarını ve ulusal yetkiyi korumaya odaklanan sağcı bir hat; diğer yanında ise hem AB’nin kurumsal düzenine hem de İzlanda’daki mevcut kaynak dağılımına itiraz eden sosyalist bir hat vardı. İzlanda Sosyalist Partisi AB üyeliğine ve müzakerelerin yeniden başlatılmasına karşı çıktı. Partinin itirazı temelde AB’nin piyasa ve rekabet kuralları ile özelleştirmeyi teşvik eden yapısından işçi sınıfının bağımsız mücadelesinin zayıflamasına, gıda üretimi ve gıda güvenliğinden militarizme uzanan daha geniş bir siyasal ve ekonomik eleştiriye dayanıyordu.

  Balıkçılık ise bu daha geniş itiraz içinde ikincil bir başlık değil, partinin kaynak politikasında kota rejimine karşı çıkış, deniz kaynaklarının özel servete dönüşmesini engelleme, kıyı yerleşimlerini koruma ve bu kaynakların kullanımı üzerinde halkın karar hakkını kurma hedeflerinin somutlaştığı alanlardan biriydi.

  Sosyalistler, başlangıçta balık stoklarını korumak amacıyla kurulmuş olan sistemin zamanla balıkçılık alanlarının fiilen özelleşmesine, servetin az sayıda elde birikmesine ve kıyı yerleşimlerinin zayıflamasına yol açtığını savunuyor; balıkçılık kaynağının halka ait olduğunun anayasal güvenceye alınmasını ve farklı bölgelerde denizcilerin, balık işçilerinin ve halkın katıldığı zeminlerde uzun vadeli politika belirlenmesini öneriyor.

  Dolayısıyla burada iki “hayır” hattından biri kaynak üzerindeki ulusal yetkinin mevcut şirketler lehine korunmasını isteyen bir korumacılığa dayanırken diğeri ise ulusal denetimi mevcut mülkiyet ilişkilerini korumakla eşitlemeyerek, kaynağın toplumsal denetimini gündeme getiriyordu.

  ∗∗∗

  Öte yandan bu çatışma yalnız İzlanda’ya özgü de değil. Referandumdan birkaç ay önce La Vía Campesina, Dünya Balıkçıları ve Balıkçılık İşçileri Forumu ve yerli halk örgütlerinin katılımıyla Reykjavík’te yapılan FAO Balıkçılık Komitesi Balıkçılık Yönetimi Alt Komitesi toplantısı sırasında aynı meselenin küresel ölçekteki başka bir yüzünü gündeme getirilmişti. Endüstriyel su ürünleri yetiştiriciliğinin gıda krizine çözüm olarak sunulmasına karşı çıkan hareketler, üretimin yerel toplulukların gıda ihtiyacından çok ihracat piyasalarına yöneldiğini, küçük ölçekli balıkçıların dışlandığını ve deniz kaynaklarının giderek özel şirketlerin kontrolüne geçtiğini söylüyordu.

  İzlandalı bir çevre derneği olan Landvernd de aynı buluşmada ülkede büyüyen endüstriyel somon yetiştiriciliğinin fiyort ekosistemlerini ve yabani Atlantik somonunu tehdit ettiğini, kamuoyundaki güçlü itiraza rağmen şirketlerin politika üzerinde giderek daha fazla nüfuz kazandığını vurguluyordu.

  Tüm bunlar, referandumda öne çıkan “balıkçılığımız üzerindeki denetimi kaybetmeyelim” talebinin kendi içindeki sınıfsal ve ekolojik çatışmayı görünür hale getiriyor. Mesele toprağın, suyun, denizin, tohumun ve üretim araçlarının kim tarafından kontrol edildiği, ne üretileceğine kimin karar verdiği, üretimin kimi beslediği ve ortaya çıkan değere kimin el koyduğudur.

  Öte yandan bugün gıda ve kaynaklar konusu giderek daha açık biçimde jeopolitik bir mücadele alanına dönüşüyor. Arktik, iklim değişikliğiyle yeni deniz yollarının ve kritik hammaddelerin daha erişilebilir hale geldiği, ABD, AB, Rusya ve Çin arasındaki rekabetin yoğunlaştığı stratejik bir alan. Unutmayalım İzlanda referandumu aynı zamanda Trump yönetiminin Grönland’a yönelik tehditlerinin ve Avrupa’nın Arktik stratejisini yeniden değerlendirdiği bir dönemin ortasında gerçekleşti.

  Bu stratejik hesaplarda kaynaklar, tarım alanları, enerji ve kritik mineraller birbirinden ayrı dosyalar gibi görünse de hepsi aynı temel soruya dayanıyor: Yaşamı ve üretimi mümkün kılan kaynaklara kim erişecek, bunların kullanım koşullarını kim belirleyecek?

  Hüseyin İrfan Fırat

  Yeni OVP'yle çalışma hayatında değişimi hedefliyor: 'Politika belgesi' olduğu unutulmamalı

  Yeni OVP çalışma hayatını da doğrudan hedef alıyor. Yeni nesil çalışma modellerinden “güvenceli esnekliğe”, kayıt dışı istihdamdan İşsizlik Sigortası Fonu’na, dijital ve yeşil dönüşümün meslekler üzerindeki etkisine kadar çalışma hayatını ilgilendiren geniş bir çerçeve sunuluyor.

  • Giriş: 08.09.2026 05:00
  • Güncelleme: 08.09.2026 05:00

    2027-2029 dönemini kapsayan yeni Orta Vadeli Program (OVP), yalnızca büyüme, enflasyon ve bütçe hedeflerinden ibaret değil. Programın satır aralarında çalışma hayatını doğrudan ilgilendiren kritik başlıklar yer alıyor.

    Yeni nesil çalışma modellerinden “güvenceli esnekliğe”, kayıt dışı istihdam ve ücretle mücadeleden uzaktan çalışmaya, ebeveyn izninden kadın istihdamına, İşsizlik Sigortası Fonu’ndan dijital ve yeşil dönüşümün meslekler üzerindeki etkisine kadar çalışma hayatını ilgilendiren geniş bir politika çerçevesi ortaya konuluyor.

    Ancak burada hayati bir ayrım yapmak gerekiyor. Orta Vadeli Program bir kanun değil. Programda yer alan her hedef, çalışanlara bugün itibarıyla verilmiş yeni bir hak ya da yürürlüğe girmiş bir düzenleme anlamına gelmiyor. Birçok başlık için önümüzdeki dönemde yasal ve idari düzenlemelerin yapılması öngörülüyor.

    Bu nedenle yeni OVP’yi “çalışanlara şu haklar geliyor” şeklinde değil, “çalışma hayatında hangi alanlarda değişiklik hazırlığı yapılıyor ve bu değişiklikler çalışanlar açısından ne anlama gelebilir?” sorusuyla okumak gerekiyor.

    "GÜVENCELİ ESNEKLİK"

    Yeni nesil çalışma modellerinin yaygınlaşması doğrultusunda mevzuatın gözden geçirilmesi ve çalışma hayatında güvenceli esnekliğin artırılması hedefleniyor. Ancak kavramın kendisi kadar, uygulamanın nasıl yapılacağı da büyük önem taşıyor. Çünkü esneklik; çalışma saatlerinin, çalışma yerinin veya çalışma biçiminin değişmesi anlamına gelebilir. Güvence ise işçinin ücretinin, sosyal güvenlik haklarının, çalışma sürelerinin, fazla çalışma alacağının, kıdem ve diğer haklarının eksiksiz korunmasını gerektirir.

    Türkiye gibi denetim mekanizmalarının zorlandığı bir piyasada, esneklik kavramının işverene sınırsız hareket alanı tanırken işçinin güvenceye erişimini kağıt üstünde bırakma riski her zaman masadadır. Dolayısıyla burada asıl soru, çalışma hayatının değişip değişmeyeceği değil; bu değişim sırasında işçinin hangi haklarının nasıl korunacağıdır. Üstelik “güvenceli esneklik” yeni OVP’de ilk kez yer alan bir kavram değil; önceki programlarda da bulunan bu hedefin somut düzenlemelere dönüşüp dönüşmeyeceği yakından izlenmelidir.

    UZAKTAN VE ESNEK ÇALIŞMA GÜNDEMDE

    OVP’de çalışma hayatının değişen koşullarına uyum sağlayacak yeni çalışma modellerine yönelik düzenlemeler de öngörülüyor.

    Özellikle bakım sorumluluğu bulunan çalışanların çalışma hayatından kopmaması için uzaktan, kısmi veya esnek çalışma imkânlarının geliştirilmesi gündemde. Çalışma günlerinin ve sürelerinin farklı modellerle düzenlenmesine yönelik hazırlıklar da programın başlıkları arasında bulunuyor.

    Ancak burada da dikkat edilmesi gereken nokta aynıdır: Esneklik işçiye pratiklik sağlayabilir, fakat çalışma süresini belirsizleştiren ve fazla çalışmayı görünmez hale getiren bir modele dönüşürse yeni mağduriyetler yaratabilir. Uzaktan veya esnek çalışma düzenlemelerinde çalışma süresi, dinlenme hakkı, fazla çalışma ücreti, iş sağlığı ve güvenliği ile sosyal güvenlik haklarının açık biçimde güvence altına alınması şarttır.

    KAYIT DIŞI İSTİHDAM KAYIT DIŞI ÜCRET

    Yeni OVP’nin çalışma hayatı açısından en kritik ve olumlu adımlarından biri kayıt dışılıkla mücadeledir. Program yalnızca sigortasız çalıştırılan işçileri değil, kayıt dışı ücreti de hedef alan bir yaklaşım ortaya koyuyor. Veri analizine dayalı ve risk odaklı denetimlerin artırılması planlanıyor.

    Kayıt dışı ücret, işçinin aldığı gerçek ücretin SGK’ya eksik bildirilmesi (örneğin maaşın bir kısmının elden ödenmesi) anlamına gelir. Bu durum yalnızca bugünkü primleri değil, gelecekteki sosyal güvenlik haklarını da doğrudan baltalar:

    Emekli aylığının düşük hesaplanmasına,

    İş göremezlik ödeneğinin ve işsizlik maaşının erimesine,

    Kıdem ve ihbar tazminatlarının eksik ödenmesine yol açar.

    OVP’deki bu başlık, bu yönüyle yalnızca işveren denetimi açısından değil, çalışanların gelecekteki haklarının korunması bakımından da hayatidir.

    EBEVEYN İZNİ YENİDEN DÜZENLENECEK

    OVP’nin dikkat çeken bir diğer hedefi ebeveyn izni. Programda, bakım sorumluluklarının kadın ve erkek arasında daha dengeli paylaşılmasına imkân sağlayacak şekilde ebeveyn izninin yeniden düzenlenmesi öngörülüyor.

    Ancak burada henüz ortada yürürlüğe girmiş yeni bir izin süresi ya da kesinleşmiş bir model bulunmuyor. Nasıl bir düzenleme yapılacağı, hangi çalışanları kapsayacağı ve izin sürelerinin nasıl belirleneceği sonraki mevzuat çalışmalarında netleşecek. Buna rağmen ebeveyn izninin ayrı bir politika başlığı olarak ele alınması, bakım yükünün tek bir cinsiyetin omuzlarında kalmaması adına önemli bir sinyaldir.

    KADIN İSTİHDAMINDA KREŞ VE BAKIM HİZMETİ

    Kadınların işgücüne katılımını artırmaya yönelik olarak bakım hizmetlerinin güçlendirilmesi hedefleniyor. Çocuk bakım hizmetlerinin daha erişilebilir hale getirilmesi, işyerlerinde kreş ve bakım hizmetlerinin geliştirilmesi ve bu hizmetlerin yaşlı ve engelli bakımını da kapsayacak biçimde genişletilmesi planlanıyor.

    Bu başlık kritik önem taşımaktadır. Çünkü kadın istihdamı meselesi yalnızca “kadınlara iş yaratmak” değildir; çalışmak isteyen birçok kadın açısından çocuk, yaşlı veya engelli aile bireylerinin bakım sorumluluğu doğrudan çalışma hayatına katılımı belirleyen ana faktördür. OVP’nin bakım hizmetlerini bu perspektifle ele alması doğrudur, ancak hedeflerin gerçek hayatta işverene maliyet ve denetim dengesiyle nasıl hayata geçirileceği uygulama aşamasında görülecektir.

    BAZI MESLEKLER RİSK ALTINDA

    OVP’nin en fazla geleceğe dönük ve stratejik tartışılması gereken başlıklarından biri dijital ve yeşil dönüşümün çalışma hayatına etkisidir. Programda dönüşümden etkilenebilecek mesleklerin ve iş kaybı riski bulunan alanların belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılması öngörülüyor.

    Yapay zekâ, otomasyon, dijitalleşme ve üretim teknolojilerindeki değişim bazı meslekleri dönüştürürken yeni mesleklerin ortaya çıkmasına da yol açıyor. Ancak bu süreç bazı işlerin ortadan kalkması riskini de beraberinde getiriyor. Bu nedenle mesele yalnızca “geleceğin meslekleri” lafı değil; çalışan insanların değişen üretim koşullarına nasıl adapte edileceğidir. İşini kaybetme riski bulunan çalışanların yeniden eğitimden geçirilmesi ve yeni beceriler kazanması, dönüşümün sosyal maliyetini azaltacak temel unsurdur.

    2 MİLYONDAN FAZLA YENİ İSTİHDAM HEDEFİ

    OVP’nin makro hedeflerine göre istihdamın önümüzdeki üç yılda yaklaşık 2 milyonun üzerinde artması ve işsizlik oranının program dönemi sonunda yüzde 7,6 seviyesine gerilemesi öngörülüyor.

    Ancak yalnızca hedef rakamlara odaklanmak yeterli değildir. Türkiye’de işgücüne katılımın artması (özellikle kadın ve gençlerin katılma isteği), işsiz sayısındaki değişimi de doğrudan etkiler. Bu nedenle istihdamdaki artış ile işsizlik oranındaki düşüş her zaman aynı hızda gerçekleşmeyebilir. OVP’nin hedefleri, istihdamın hangi güvenceyle ve hangi kalitede yaratılacağı sorusunu da önemli kılmaktadır.

    İŞSİZLİK SİGORTASI FONU VE MESLEKİ EĞİTİM

    İşsizlik Sigortası Fonu: Programda fon kaynaklı pasif işgücü programlarından yararlanma koşullarının gözden geçirilmesi ve kolaylaştırılması hedefleniyor. Ancak doğrudan “işsizlik maaşı herkese kolaylaşacak” sonucuna varmak için erken; yapılacak düzenlemenin işsizlik ödeneği, kısa çalışma ve ücret garanti sistemi üzerindeki pratik sonuçlarını görmek gerekecek.

    Mesleki Eğitim: Mesleki ve teknik eğitimin işgücü piyasasının ihtiyaçlarıyla ilişkilendirilmesi hedefleniyor. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, mesleki eğitimin yalnızca işverenlerin kısa vadeli ucuz işgücü ihtiyacını karşılayan bir sisteme dönüşmemesi; gençlerin staj ve çalışma koşullarındaki sosyal güvenlik haklarının eksiksiz korunmasıdır.

    Sosyal Güvenlik: Prim tabanının genişletilmesi, daha fazla gerçek ücretin ve çalışma ilişkisinin kayıt altına alınmasıyla hem sistemin finansmanı hem de çalışanların gelecekteki hakları açısından önem taşımaktadır.

    TAMAMLAYICI EMEKLİLİK BU KEZ METNE GİRMEDİ

    Önceki programlarda sürekli ısıtılıp gündeme getirilen, Nisan ayında hayata geçeceği söylenen ve kıdem tazminatının fon devrine dönüştürülmesini öngören Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi (TES), bu yeni OVP metninde kendine yer bulamadı.

    Milyonlarca işçinin "Kıdemime dokunuluyor mu, tazminatım eriyor mu?" korkusuyla takip ettiği TES hedefinin bu kez programdan çıkarılmış olması, işçi kesiminin kararlı duruşu ve sistemin yaratacağı büyük tepki karşısında geçici de olsa bir geri adım atıldığını gösteriyor. Ancak kıdem tazminatının fona devri tehdidinin tamamen masadan kalkıp kalkmadığı, iş dünyasının lobileriyle önümüzdeki dönemde yeniden ısıtılıp ısıtılmayacağı çalışma hayatının en sıcak başlığı olmaya devam edecektir.

    OVP BİR YÖN ÇİZİYOR, AYRINTILAR BELİRLEYİCİ OLACAK

    Yeni OVP’ye çalışma hayatı açısından bakıldığında ortaya çıkan tablo şudur: Türkiye, önümüzdeki dönemde çalışma biçimlerinin değişeceğini kabul etmekte ve buna yönelik yeni bir hukuki çerçeve oluşturmaya hazırlanmaktadır.

    Esnek ve uzaktan çalışma, ebeveyn izni, kadın istihdamı, bakım hizmetleri, kayıt dışı ücretle mücadele, dijital dönüşüm ve sosyal güvenlik bu çerçevenin temel taşlarını oluşturmaktadır.

    OVP’nin bir politika belgesi olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle önümüzdeki dönemde asıl belirleyici olacak olan, bu hedeflerin hangi kanun teklifleriyle, hangi yönetmeliklerle ve sosyal tarafların (sendikalar, meslek örgütleri) katılımıyla yasalaşacağıdır.

    Çalışma hayatı açısından asıl tartışma da sahada başlayacaktır. Çünkü bir programa “güvenceli esneklik” yazmak başka, o esnekliğin gerçekten işçiyi koruyacak biçimde örülmesi bambaşka bir meseledir. Zira “güvenceli esneklik” kavramı, başına ne kadar koruyucu sıfatlar eklenirse eklensin, emek kesiminde her zaman derin bir kuşku ve güvensizlik yaratır. Bir politika metnine bu kavramı yazmak kolaydır; ancak o esnekliğin, işçinin kazanılmış haklarını ve güvencesini zedelemeden hayata geçirilmesi; öncelikle sendikaların ve emek kesiminin içine sinecek, hak kayıplarını önleyen adil ve güvenceli bir yasal düzenlemenin yapılmasını zorunlu kılar.

   

Merdan Yanardağ

Bugün içinde bulunduğumuz tablo ile edebiyatın sanıldığından da yakın bir ilişkisi var. İdeolojik ve kültürel alanda mücadele edilmez, dahası bu mücadele kazanılamaz ise siyasal ve toplumsal alanda kazanmak zordur. Kazanılsa bile elde tutulması mümkün değildir.

• 24.08.2026 05:00
• Güncelleme: 24.08.2026 05:00

• Başlıktaki soru önemli, verilecek yanıt da öyle. Bu haftadan itibaren bir süre bu soruya yanıt vermeye çalışacağım. Yanıtı esas olarak A. Büke'nin "Kırmızı Buğday"* romanı üzerinden aramayı deneyeceğim. Ancak önce aydınımız, toplum, insan ve ülke bu günlere nasıl geldi; böyle bir çöküşü neden yaşadı, kısaca ona bakacağım.

  İnsanın ve toplumların düşüşü de yeniden yükselişi ya da çıkışı da önce edebiyattan (geniş anlamda sanatta) başlar. Bizde de öyle oldu.

  Biliriz; 12 Eylül 1980 darbesinden sonra kirlenme önce edebiyatta başladı. Ahmet Altan'ın "Sudaki İz" romanı (1985), bu topraklardaki Celali isyanlarından sonra kurulu düzene karşı en büyük ve görkemli başkaldırı olan 1960-70'lerin devrimci eylemine bir "hakaret" gibiydi. Okuduğum zaman küfür edilmiş gibi hissettim. İnsanın aşağılandığı başka hiçbir kitap bize böyle düşmanca ve alçakça saldırmamıştı.

  Bir aşağılık kompleksiyle yazıldığı anlaşılıyordu. İçinde yer almadığı, korktuğu, uzaktan seyrettiği, ama imrendiği bir kavgaya duyulan kinle yazılmıştı. Tıpkı arkadaşlarına, ortak bir davaya ya da topluma ihanet eden bir kişinin herkesi hainliğe zorlaması gibiydi. Çünkü herkesin ihanet ettiği yerde hain de yoktu, olmayacaktı. Ardından diğer kitaplar geldi. Orhan Pamuk'un, 1990'ların dünyasındaki büyük geriye/sağa savruluşun ardından çıkan "Kar" romanı da farksızdı.

  Aynı zamanda 28 Şubat süreci ortamını da değerlendiren romanda; tüm solcular buruşuk ve hastalıklı tipler olarak çizilmişti. Hiçbiri artık ne davalarına bağlıydı ne de bir ahlakları vardı. Ayrıca Cevat Fehmi Başkut'un "Buzlar Çözülmeden" kitabından bir şablon olarak, neredeyse bire bir alınmış, yani bir anlamda "intihal" yapılmıştı. Ancak Cumhuriyet gazetesinin ünlü yazı işleri müdürü -ki eski gazeteciler genellikle aynı zamanda iyi birer edebiyatçıydı- söz konusu oyunu / romanı aydınlanmacı bir bakışla yazdığı halde Pamuk, tam tersine siyasal İslamcıları yücelten, devrimcileri, sosyalistleri ve insanları aşağılayan bir yaklaşımla şablonun içini doldurmuştu. İslamcı "Lacivert" solcu kadınları bile etkileyip onlarla yatarken, eski devrimciler ise her şeyi bırakmış, biri İslamcı partiye geçmiş biri pezevenk olmuş, çoğu da alkolikti.

  TOPLUM DA YOK BİREY DE

  Dilleri kötü (özellikle Pamuk), çatışması olmayan, göstermek ve içine çekmek yerine anlatan, çok daha önemlisi "tip" yaratamayan romanlardı. Bu, bir davası, kavgası ve sevgisi olmayan romanlarda, toplumsal sorunlar olmadığı gibi birey de yoktu. Liberal hedonizmin yüceltilmesi dışında tarihsel ve felsefi bir bağlamı da bulunmayan soyut metinlerdi.

  Oysa edebiyat tarihinde iz bırakan nitelikli yazarların neredeyse tamamının bir derdi ve davası (siyasal olsun ya da olmasın) vardır. Hiçbiri yaşadıkları dönemin / çağın büyük mücadelelerine, kavgalarına, akımlarına, felsefelerine, sorunlarına ilgisiz kalmadıkları gibi içinde yer alırlar.

  Edebiyat dergiciliğinin doruğu sayılan ve kelimenin gerçek ve olumlu anlamıyla "seçkin" bir süreli yayın olan "Yeni Dergi"yi (1964-1975) çıkaran yazar-yayıncı Mehmet Fuat'ın tarihe düştüğü not çok sarsıcıdır. Edebiyat kuramcısı Fuat, bu dönemin (1980 ve 90 sonrası) edebiyat ortamı hakkında -ki döneme damga vuran eserler öncelikle ve çoğunlukla kötü edebiyat ürünleridir, modadırlar ve kalitesizdirler- son yapıtında şunları yazıyor:

  "Toplumsal olayların bütünüyle uzağında bir yazın dünyası yarattılar... Yalnız toplum değil, toplumsal ilişkiler içinde bir birey de yok gündemde. Her şey soyut." (Mehmet Fuat, Ölünceye Kadar, 2. cilt, Adam Yayınları, 2003 İstanbul s. 42).

  Türk edebiyatının önde gelen kuramcılarından, yazar, yayıncı ve eleştirmen Mehmet Fuat'ın bu gözlemi ve saptaması çok çarpıcı. Romanı (ve öyküyü) yok ettiler diyor. Kuşkusuz direnenler vardı. Şiir direniyordu. "Ben insanlara faydalı olmak için edebiyatçı oldum" diyen Mehmet Fuat'a Nazım Hikmet boşuna cezaevinden yazdığı mektuplardan şöyle seslenmemiş:

  "Sen benim en güzel yıllarımın ve yüreğimin içinde dünyanın en güzel ve en iyi kadın başıyla yan yana ve ondan ayrılmaz bir haldesin. Sen benim oğlumsun. Sana oğlum derken içimin nasıl saadetle dolduğunu henüz kestiremeyecek kadar gençsin..." (Nazım Hikmet, Cezaevinden Mektuplar, Adam Yayınları, 1998 İstanbul).

  İHANETE VE ÇÜRÜMEYE ÖVGÜ

  Mehmet Fuat'ın bu sevginin hakkını fazlasıyla verdiğini söyleyebiliriz. Değilse, solun, edebiyat ortamının ve insanların zihinlerinin lekelenmesi gibi ağır sonuçlar yaratan liberal rüzgâra karşı durmak herkesin harcı değildi. Bozulma, yozlaşma ve çürümenin bir çağ lekesi gibi sinsice yayıldığı yıllardı. Milan Kundera'nın "Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği" romanının Türkçeye çevrilip yayınlandığı yıllardı. Yani alçalmanın övüldüğü, ihanetin ve dönekliğin kutsandığı; dahası insanın aşağılanmasının "edebiyat" sanıldığı, entelektüel bozulma günleriydi. Kötü kitaplar zamanıydı ve kimse bunu söylemeye cesaret edemiyordu.

  İşte o günlerde edebiyatı, aydını, solu ve hatta ülkeyi tutan soylu bir entelektüel, bir hoca ve bir devrimci sosyalist vardı; anmamak olmaz; Yalçın Küçük… Kuşkusuz yalnız değildi, boyun eğmeyen aydınlar ülkesiydi bu topraklar.

  O entelektüel çürüme ve ideolojik savrulma günlerinde başta "Küfür Romanları" ve "Şebeke" ile "Estetik Hesaplaşma" kitapları tam zamanında geldi. Hocanın "Bilim ve Edebiyat" kitabını da bu kapsamda değerlendirebiliriz. Ama hiçbiri olmasaydı ve yalnızca "Küfür Romanları"nı (1986) yazmış olsa bile yeterdi. O kitap edebiyatın, devrimcilerin ve solun bir tür nefsi müdafaasıydı. Edebiyatta sınıf savaşıydı. Büyük kitaptır.

  Salt kişisel bir tatmin için değil, "insanlara faydalı olmak için" edebiyatçı olduğunu söyleyerek, liberal savrulmaya naif şekilde ama kararlılıkla direnen Mehmet Fuat'ı da, Jakoben aydın geleneğimizin son temsilcisi Yalçın Küçük hocayı da sevgiyle ve saygıyla anmayı borcumuz sayıyorum. Cumhuriyet gazetesi Kitap Dergisi (Eki) Mehmet Fuat'ı geçen şubat ayında kapak konusu yaptı. Öner Yağcı'nın Fuat'ı anlatan çok güzel yazısını, dergiyi/eki internet ortamında bulursanız okuyun derim. (Cumhuriyet Kitap, 12 Şubat 2026).

  ALÇALMANIN EDEBİYATI

  Liberal savrulma ve kirlenmeye edebiyat ortamında direnenlerden biri de S. Cengiz Gündoğdu hoca ve yönettiği "İnsancıl" dergisi kolektifidir. Onu da yakında kaybettik, anısı örnek olsun. Umarım 36 yıldır aralıksız çıkan İnsancıl devam eder. Bir edebiyat tabyasıdır.

  Estetik kuramcısı, yazar ve eleştirmen Gündoğdu, o günlerde İnsancıl dergisinde, "Bir Acayip Nesne Gördüm: İsyan Günlerinde Aşk" başlıklı yazısında şöyle diyor:

  "Şimdiye kadar okuduğum, beğenmediğim hiçbir kitap, hiçbir yazar Ahmet Altan kadar insanı küçümsemedi." (İnsancıl, Kasım 2001).

  Yalçın Küçük ise Altan'ın bir başka romanı "Kılıç Yarası Gibi" hakkında Cengiz Gündoğdu hocadan da sert bir değerlendirme yapacak ve "Ahmet Altan insanı alçaltmanın en yüksek noktasına çıkıyordu" diye yazacaktı. (Küfür Romanları, Kırmızı Kedi Yayınları, 2021 İstanbul, s. 197).

  GERÇEKÇİLİĞİN DÖNÜŞÜ

  Yukarıda işaret ettiğim Ahmet Büke'nin "Kırmızı Buğday" romanını Silivri'de okudum. Kitap yeni "Orhan Kemal Roman Ödülü"nü kazandı. Bu prestijli ödülü fazlasıyla hak ettiğini düşünüyorum. Kırmızı Buğday'ı ve yazarın diğer kitaplarını edebiyatın / romanın hayatımıza geri dönüşü olarak görüyorum. Önümüzdeki birkaç hafta bu konuyu yazmayı planlıyorum. Benim gibi bir "Ken Parker" çizgi roman okuru olan Ahmet Büke'yi öncelikle aldığı ödül için kutluyorum. Bütün yapıtlarını okumadım, abartmadığımı umuyorum.

  Bir aksilik olmaz ise Büke'yi ve kitabını, Kemal Tahir romancılığı (daha çok Yorgun Savaşçı) ile karşılaştırarak ele alıp değerlendirmeyi deneyeceğim.

  Önümüzdeki haftalarda, eğer siyasal ve toplumsal gündemde çok önemli ve dramatik bir gelişme olmaz ise uzun süredir istediğim bu konularda yazmak istiyorum. Çünkü bugün içinde bulunduğumuz tablo ile edebiyatın sanıldığından da yakın bir ilişkisi var. İdeolojik ve kültürel alanda mücadele edilmez, dahası bu mücadele kazanılamaz ise siyasal ve toplumsal alanda kazanmak zordur. Kazanılsa bile elde tutulması mümkün değildir.

  Devam edeceğim…

   

Zeynep Altıok Akatlı

“Bir Çağ Yangını”ndan bugünün Türkiye'sine…

"Önce gelincikleri yolduk
Nar ağaçlarını tuttuk kurşuna
Ardından andızları devirdik
Aptallık, bilinçsizlik, bir hiç uğruna."*

Hayatımızın özeti tam olarak bu. Tam da böyle oldu; olmaya da devam ediyor. O bilinçsizlik bitmiyor, tükenmiyor.

1993'te yakılmanın ne demek olduğunu öğrendiğimde Hulki Aktunç'un Bir Çağ Yangını romanı düşmüştü aklıma. Roman insan eliyle büyüyen kötülüğü, toplumsal çürümeyi, değerler yitimini, anlatır. Anlattığı, ayna tuttuğu bir dönemin ve bizim ülkemizin hikâyesidir. Aradan yıllar geçti. Bu yaz, dünyada ve ülkemizde peş peşe yaşanan yangınlarla birlikte yeniden aklıma düştü. Belki de yeniden okumanın zamanı geldi.

Çünkü bugün artık sadece bir çağ yangınından söz etmiyoruz. Galiba gerçekten yangın çağında yaşıyoruz. Dünyanın dört bir yanında ormanlar yanıyor. Kanada'dan Kaliforniya'ya, Avustralya'dan Şili'ye, Portekiz'den İspanya'ya, Yunanistan'dan Türkiye'ye kadar neredeyse her yaz gökyüzü aynı renge bürünüyor. Dumanın grisine, alevlerin kızılına.

Geçen yıl Çanakkale’de Troya Barış Festivali’nden dönerken yolun kapatıldığı noktada adeta alevlerin sıyırdığı yan yoldan dönerek, ateşin sıcağını birebir hissederek İzmir’e mecburi ve çok da uzun bir yoldan dönmüştüm. Bu yıl da benzerini yaşadık. Gece Altınoluk’ta hemen arkamızdaki dağ yanarken koyun hemen karşısında üç ayrı noktada alev alev Gömeç yangınını izledik. Yüreğimiz ağzımızda. Büyük bir acıyla.

Bilim insanları yıllardır uyarıyor. İklim krizi sıcak hava dalgalarını etkiliyor. Sıcaklıklar yaşanmaz boyutta yükselirken süreler de uzuyor. Kuraklık derinleşiyor. Artık yangın mevsimi diye bir kavram var hayatımızda!

Dünya yanıyor. Ormanlar alev alıyor. Ama herkes aynı biçimde yanmıyor. İklim krizi küresel olabilir. Ama önlem alma, hazırlık, afet yönetimi, orman politikası, kamusal bilinç ve öncelikler siyasidir. Bilimin yerine inkârı koymak da bir tür ideolojik tutarlılık. Çünkü yangın aslında çıktığı gün başlamaz. Bazen baş verir, sönümlenir ve yıllarca hazırlanır.

Son büyük yangınlarını yaşayan birçok ülke acılarından ders çıkardı. Hatta kimi daha yangın gelmeden bilincindeydi olabileceklerin. Erken uyarı sistemlerini geliştirilmişti. Hava filoları güçlendirilmişti. Yerel yönetimler ve gönüllüler sistemin önemli bir parçasıydı.

Bizse sanki her yaz ilk kez yangın çıkıyormuş gibi davranıyoruz. Yangın geliyor. Sönmüyor! Büyüyor! Sıçrıyor! Bu yıl da öyle oldu. Benim de memleketim cânım Kozak yaylası çam ormanının da aralarında olduğu bir çok bölgede ormanlar kül oldu.

Her seferinde bölge halkı perişan. Çaresizliği iliklerine kadar hissederek koşuyor insanlar. Söndürmek için didiniyorlar. İhmal feryat oluyor. Yas tutuyoruz. Ya da kaçımız tutuyoruz? Kaçımız hissediyoruz yangını yüreğimizde? Çoğu kişinin ilk üzüntüsü evler, araçlar. Elbette yangında insanların yaşam birikimleri, evlerinin yok olması büyük bir kayıptır. Ama beni en çok paralayan binlerce canlının acılar içinde, alevlerde can vermesinden öncül mal kaybına ahlanmak, vahlanmak…

Yangınların ardından göstermelik raporlar, hasar tespit komiteleri kuruluyor. Hemen fidan dikimleri, ağaçlandırma rakamlarıyla övünme geliyor. Oysa bunun bile ne denli yanlış bir uygulama oluğu defalarca bilimsel olarak anlatıldı. Sivil topum örgütleri yılmadan uyarılarına devam ediyor. En az iki yıl nadas gerekli! Duyan yok. Sonra? İşte sonra yeniden yanıyoruz.

…….2021, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026.

Her yaz. Aynı bölgeler. Benzer görüntüler. Aynı tartışmalar. "Yangın neden çıktı?" sorusu bile artık anlamsız. Peki, biz neden öğrenmiyoruz?

Çünkü koca ülkenin tarihi, kimliği, üretimi nesil belleksizlikle değersizleştiriliyor, çürüyor ve geleceğe aktarılamıyorsa, aynı şekilde bir önceki yılın acılarının bile hafızası tutulmuyor. Kurumsal bilinç zaten hiçbir alanda yok. Gelen öncekiyle ilgilenmediği gibi kendisini parlatacak iri cümlelerle, vaatlerle kuru açıklamalar yapmayı iş sanıyor. İş uygulamaya gelince yaşadığımız kayıpla yüreği yanan bir avuç insanız.

Hulki Aktunç'un anlattığı toplumsal çürüme bugün bambaşka bir anlam kazanıyor zihnimde. İnsanın kötülüğü yangın haberlerinde kalbimi dağlayarak önüme düşüyor. Doğayı sınırsız bir kaynak olarak görmenin aymazlığı rant hırsıyla birleşince yangının fitilini ateşleyen bile oluyor memlekette. Elbette mütemmim cüzümüz cezasızlık.

Yangın çıktığında en çok dile getirilen ‘kaç uçak vardı?’ sorusu oluyor. Oysa belki önce başka soruları sormalıyız. Neden hasar tespitinde sadece yanan alanın büyüklüğü haber oluyor? Neden ‘kaç hayvan can verdi, kaç nesil yok oluyor?’ soruları net raporlarla konu edilmiyor? Nasıl oluyor da bunca hayvan avaz avaz can vermişken üstelik tür tanımlarıyla av ihalelerinde para peşinde koşuluyor? Bir güzelim geyik kaç para eder dostlar? Buyrun size 10 tavşan 5 sincap verelim. Ayı mı o zaten sokak köpeklerinden bile büyük tehdit “insanlık için”!

Belki de can kurtarmak için bir türlü başa çıkamadığımız durduramadığımız ihalelere iyi insanlar, sivil toplum örgütleri katılmalı. Hâlâ mangal sevdasını yasaklamaktan çekinen, sürekli ve düzenli tehlikeli atık, piknik çöpü denetimi yapmayan, yangın mevsimi öncesinde uyarılar, çağrılar duyurmayan, gönüllü timleri kurmayan yerel yönetimler olmalı takibimizde. Ormanları parselleyen, en güzel koyları, kıyıları kâr amaçlı kiralayan, satan, madenlere ve enerji projelerine ruhsat veren, önlem almayan, korumayan iktidarı sorgulamalıyız. İktidarın “kamu yararından” ne anladığını artık anlamış olmalıyız.

Yangınlar sürerken, bazı bölgelerde maden ve enerji projeleri kapsamında açılması planlanan yollar ve bu yollar için yapılan ağaç sökümleri yeniden kamuoyunun gündemine geldi. Yangın esnasında ağaçları sökerek yol açan iş makinaları görüntüleri düştü önümüze. Acısı yüzünde yanarak taşlaşmış geyikler, yumurtaları karnında kaplumbağalar, kuşlar, kirpiler… Fıstık çamları, gürgenler, ardıçlar… Gelincikler! O nazenin gelincikler, dağ kekikleri, yabani otlar…

Kuşların göç yollarını ve sulak alanları da içine alan hassas ekosistem alevlerle yok oldu. Yaşam zincirinin en kırılgan halkaları da kül oldu. Hepsinin haberi çıktı karşımıza. Tek tek haber diye okuduğumuz satırlar, izlediğimiz görüntüler bize aslında bir zihniyeti anlatıyor. Anayasa mahkemesi kararlarını tanımayan, iklim krizini takmayan, uluslararası sözleşmelerden çıkan, katilleri koruyan, affeden, can almayı kazanım gören, acılardan öğrenmeyen ya da sadece kötülüğü öğrenen bir zihniyet var karşımızda. İklim krizi değil bizi tımar eden bir yönetim kriziyle karşı karşıyayız. Doğa her yıl aynı dersi veriyor. Sınavı geçemeyen biziz.

İnsanın doğayla nasıl bir ilişki kurduğu önemlidir. Ormanı kereste olarak mı görüyoruz? Yoksa binlerce canlının ortak yaşam alanı olarak mı? Bir kuş cennetini haritadaki boş bir alan olmaktan çıkarıp yaşayan bir dünya olarak kabul edebiliyor muyuz? Bütün mesele burada.

Gelincikleri yolarken fark etmeden ömrümüzü dikenlere emanet ediyoruz biz. Toprağın hafızasını yakıyoruz. Uzun zamandır kolektif bir yaşam savunusu, eşitlik bilinci ve mücadele ortaklığının çağrısını yineliyoruz. Yıllar öncesinden Birleşik Muhalefet, Birleşik Haziran, Haziran Hareketi derken birleşik bir mücadeleyi tarifliyoruz ve Yan yana diyoruz. Yana yana izlemekten değil, el ele olmaktan, ortaklaşmaktan söz ediyoruz. Elbette “bir ağaç gibi tek ve hür, bir orman gibi kardeşcesine”, elbette kuşlarla, sincaplarla, tilkilerle, ayılarla kısaca doğayla da yan yana olmayı da seçiyoruz. Bu bizim tarafımız. Ancak taraf olurken aynı yanlışları, aynı tökezlemeleri, aynı savruluşları gördüğümüzde de “şimdi zamanı değil konuşmanın” dediğimizde; doğru bildiğimizi karşımızdaki kim olursa olsun ‘uygunca’ söylemekten vaz geçtiğimizde; ilkesel olarak tutarlılıktan taviz verdiğimizde düştüğümüz yerde sadece söndürülmüş bir yangının ilk rüzgârda havalanan közüyle yanmaktan kaçınamayız. Yan yana durduklarımıza hoşgörümüzle doğru bildiklerimizin ilham olmasını dilemek de bir sorumluluk.

Hulki Aktunç’un tek bir cümlesi bile yaşadığımız çağın özeti gibi;

"Yangın bir kez başladı mı kimse uzak kalamaz! Ya ateşi ya alevi ya dumanı gelir sana. Ulaşır."*

*Cahit Külebi / Yangın

**Hulki Aktunç / Bir Çağ Yangını

fikri-saglar

Bir ülkede iktidar, seçimle yenemediği rakibini yargı süreçleri üzerinden tartışmalı biçimde siyaset dışına itmeye çalışıyorsa, orada konuşulması gereken ilk konu hukukun yokluğudur…

Hukukun varlığı, halkın egemenliğinin, barış, hak ve özgürlüklerin teminatı olan demokrasiye inancın da göstergesidir…

Hukuk, demokrasinin varlığını teyit eder ve yurttaşın can ve mal güvencesidir!

Bugün hukuk, taraflı olduğu için yapılanlara karşı yurttaşın kendisini koruması ve hakkını araması mümkün değildir…

Yaratılan yargı sopasıyla korkutma, sindirme işlemleri, sonunda iktidarın koltuktan düşmesine ve adaletin kendisi için lazım olduğu zamanda da ortadan yok olmasına neden olacaktır…

Yakın gelecekte iktidar olacak YENİ PARTİ, ilk Meclis toplantısında Genel Başkan Özgür Özel; “hukukun üstünlüğüne” inanan, laik demokratik ve sosyal devletin varlığı adına mücadele edeceğini ilan etti…”

Bu hedefe ulaşmak için parti tüzüğünde yer alan ve yeni siyaset biçimini açıklayan maddeleri yurttaşlarımızın bilgisine sundu…

Yıllardır siyasetin içinde bulunan bir kişi olarak, daha önce Sosyaldemokrat Halk Partisi (SHP) tüzüğünde yer almasını sağladığım, “SÖZ VE KARAR HAKKININ” parti ÜYESİNDE olduğunu kabul eden tüzük maddesini aynen YENİ PARTİ’ye taşıdıklarını

Açıkladı…

Bu anlayış, yılların siyaseti kirleten delege sistemine dönülmeyeceğini, Genel Başkan,  ilçe, il başkan ile yönetimlerini, milletvekillerini, parti meclisi ve partinin her kademesinde görev alacak kişilerin, doğrudan parti üyeleri tarafından seçileceğini kararlı bir şekilde bildirdi…

En önemli açıklama ise; seçim kaybeden Genel Başkanın Kurultayı derhal toplayarak,” yeni Genel Başkanı tüm üyelerin seçeceğini” açıkladı…

Bu işlemin tüzükte bir zorunluk haline getirilmesi, son derece isabetli olmuştur,  “devrimcilik ve sol ilkeler adına “ yeni Partide olması gerekendir…

Ayrıca; her kademde “3 dönem görev yapma” kuralının konulması, bilinen, istenilen ama bir türlü uygulanmayan önemli bir yenilenme yöntemidir…

YENİ PARTİ, “Parlamenter Sisteme dönülmesini gereğine inanıyor ve ülkemizin ” laik demokratik sosyal hukuk devletiyle yönetilmesini hedefliyor…

AKP’nin değiştirdiği rejimle yönetilen, bu nedenle çöken ekonomi, yok edilen sosyal yaşam güvencesi ve işsizlikle, açlık gerçeğiyle boğuşan halkımızın kurtulması için yeni bir yönetim ve seçim gerekmektedir…

Milyonlarca yurttaşın desteğiyle cumhurbaşkanı adayı ilan edilen Ekrem İmamoğlu'nun yaşadığı yargı süreci, elinden alınan ifade ve savunma özgürlüğü ve kamuoyuna erişimi konusunda yaşadığı tartışmalar, yalnızca bir siyasetçinin meselesi olmaktan çıktı...

Sadece İmamoğlu’na değil, yönetime muhalefet yapan, düşünen ve hakkını arayan herkesin baskı altında olduğu bu düzenin değiştirilmesi gerekir…

Sorulması gereken soru; “Türkiye'de siyaset sandıkta mı şekillenecek, yoksa mahkeme koridorlarında mı?”

İktidar, eleştirileri bastırmayı başarı sayıyor olabilir. Oysa susturulan her ses, yasaklanan her haber ve tartışma konusu olan her yargı kararı, Türkiye'nin uluslararası itibarından bir parça daha koparıyor…

Güvenin olmadığı yerde yatırım olmaz; yatırımın olmadığı yerde üretim olmaz; üretimin olmadığı yerde ise gençlere umut kalmaz!

Bugün ekonomiyi çökerten yalnızca enflasyon değildir. Hukuka duyulan güvensizlik, liyakatin yerini sadakatin alması ve devlet kurumlarının tarafsızlığına ilişkin tartışmalar da bu tablonun önemli parçalarıdır.

Toplum giderek birbirinden uzaklaşıyor; ortak gelecek duygusu zayıflıyor…

Ne yazık ki, ”Siyasetin dili çözüm üretmek yerine gerilim üretiyor...”

Türkiye bu durumdan süratle çıkmalıdır, yoksa yakın gelecekte tehlikeler çoğalacaktır…

Dünyanın güçlü demokrasileri, kurumlarını güçlendirerek ayakta kalır.

Biz ise kurumları tartışmalı hâle getirerek günü kurtarmaya çalışıyoruz…

Bunun bedelini iktidarlar değil, seksen beş milyon yurttaş ödüyor…

Özgür birey, örgütlü toplum ve demokratik devlet, insanlığın geleceği için en önemli yapı taşlarıdır…

Türkiye'nin ihtiyacı yeni bir korku düzeni değil, yeni bir siyaset anlayışıdır...

Hukukun üstünlüğünü pazarlık konusu yapmayan, hesap verebilirliği esas alan, özgür medyayı tehdit değil, demokrasinin teminatı gören bir anlayıştır...

YENİ PARTİ, yeni bir siyasi harekettir ve sol, sosyal demokrat, devrimci, devletçi, halkçı, yurttaşı kucaklayan, toplumu eğiten, sağlıklı yaşamı oluşturan, değerlere sahip çıkan ilkeler üzerine yükselecektir…

Özgür Özel! İn söylediği gibi “bu ülke, kişilerin değil kurumların güçlü olduğu gün yeniden ayağa kalkacaktır…”

Çünkü adalet çökerse ekonomi de çöker, demokrasi çöker, devletin itibarı da çöker... Ve unutulmamalıdır ki,” korkuyla ayakta tutulan iktidarlar vardır...

Ama korkuyla geleceğini kurabilen hiçbir millet olmamıştır...”